DEXA

Dual energy X-ray absorptiometry (DEXA)

Dual energy X-ray absorptiometry is een indirecte methode voor het meten van de lichaamssamenstelling en botmineraaldichtheid.

 

Wat is dual energy X-ray absorptiometry?

Dual energy X-ray absorptiometry (DEXA) wordt toegepast om zowel botmineraaldichtheid (bone mineral density, BMD) van het skelet als lichaamssamenstelling te evalueren. DEXA maakt gebruik van laag gedoseerde röntgen-straling. Hoe dichter of hoe groter de massa, hoe meer straling door de lichaamsweefsels geabsorbeerd wordt. De DEXA-scanner maakt gebruik van laag-intensiteit röntgenstraling van twee verschillende energieniveaus (100 en 140 kVp) die van onderaf door het lichaam wordt gestuurd. De detector in de meebewegende arm van de DEXA-scanner meet de hoeveelheid geabsorbeerde straling in het botweefsel en zacht lichaamsweefsel. Het zachte lichaamsweefsel wordt onderverdeeld in vet- en vetvrij weefsel.

 

Validiteit en betrouwbaarheid

De meting van lichaamssamenstelling met de Hologic Discovery A kent een nauwkeurigheid van ± 1 kg voor het totaalgewicht van een patiënt [1]. De variatiecoëfficiënt voor de bepaling van vetmassa en van botvrije, vetvrije massa van recente DEXA-systemen ligt rond de 1 tot 2 % [2]. Een consistente positionering en voorbereiding van de deelnemer is belangrijk voor betrouwbare metingen. De DEXA-meting is gevoelig voor [2]

–      metalen voorwerpen (sieraden, horloges, bril, gehoorapparaat, beugel-bh, protheses, etc.);

–      aanwezigheid van kleding tijdens de meting;

–      al of niet gevaste toestand, wel of geen lege blaas, en andere factoren die de vochtstatus kunnen beïnvloeden;

–      beweging tijdens de meting.

De totale lichaamsscan wordt in segmenten verdeeld [4] om een analyse te kunnen maken van de afzonderlijke ledematen en de romp. Deze segmentatie wordt automatisch geplaatst door de software, maar dient te worden gecontroleerd en handmatig te worden aangepast voor optimale betrouwbaarheid van de meting [5].

 

Vertaling naar de praktijk

Bepaling van BMD met DEXA wordt al jaren gezien als de gouden standaard. Bepaling van de totale lichaamssamenstelling vormt een meer recente toepassing, die de mogelijkheid biedt om binnen het zachte (botvrije) weefsel onderscheid te maken in vetmassa en vetvrije massa [3].

De BMD wordt vergeleken met een referentiecurve, om te bepalen of sprake is van osteoporose. Daartoe wordt de gemeten waarde uitgedrukt in de T-score. Bij een T-score <-2,5 is sprake van osteoporose. Bij een leeftijd van 70 jaar of ouder wordt geadviseerd om ook de Z-score mee te nemen in de beoordeling. Een Z-score van -1 betekent een voor de leeftijd nog net normale BMD. Naarmate de Z-score verder onder -1 uitkomt, neemt de kans toe dat sprake is van secundaire osteoporose [4].

De botvrije, vetvrije massa kan zowel van het gehele lichaam als van de armen en benen samen beoordeeld worden als indicator van ondervoeding [6], respectievelijk sarcopenie [7]. Hiervoor dient de (appendiculaire) botvrije, vetvrije massa gedeeld te worden door het kwadraat van de lichaamslengte om de zogenaamde “lean index”, of “appendicular lean index” te verkrijgen.

Een extra toepassing van de totale lichaamsscan is de schatting van de hoeveelheid visceraal vet, een risicofactor voor chronische ziekten als hart- en vaatziekten en type 2 diabetes. Hiervoor zijn (nog) geen referentiewaardes beschikbaar.

Soorten en maten

Er bestaan verschillende typen DEXA-scanners. Deze verschillen met name in de locatie van de röntgenbuizen en detectoren en de beweegbaarheid van onderzoekstafel en/of meebewegende arm.

Toepasbaarheid

Voor inbedrijfsname van een DEXA-scanner dient een vergunning te zijn afgegeven door de Autoriteit Nucleaire Veiligheid en Stralingsbescherming (ANVS). De vergunning is gebaseerd op afschermingsberekeningen van de geproduceerde röntgenstraling, uitgewerkt in een risicoanalyse door een klinisch fysicus, conform artikel 10 van het Besluit stralingsbescherming werknemers [8]. De scan dient te worden uitgevoerd door gekwalificeerd personeel. Omdat gewerkt wordt met röntgenstraling dient van tevoren gecontroleerd te worden op contra-indicaties.

De effectieve stralingsdosis voor de gescande persoon bij een totale lichaamsscan is vergelijkbaar met de dagelijkse natuurlijke achtergrondstraling van ca. 10 μSv/dag [9]. Een totale lichaamsscan duurt circa 3-10 minuten [10], afhankelijk van het type apparaat en de toegepaste scan-instelling.

Auteurs

Dr. ir. Susanne Leij-Halfwerk, opleiding Voeding en Diëtetiek en lectoraat Voeding en Gezondheid, Hogeschool van Arnhem en Nijmegen.

Drs. ir. Robert Memelink, opleiding Voeding en Diëtetiek en lectoraat Gewichtsmanagement, Faculteit Bewegen, Sport en Voeding, Hogeschool van Amsterdam.

 

 

Referenties

1 Persoonlijke communicatie. Tromp Medical BV, 30 september 2015.

2 Hangartner, N.T., Warner, S., Braillon, P., Jankowski, L., Shepherd, J. The Official Positions of the International Society for Clinical Densitometry: Acquisition of Dual-Energy X-Ray Absorptiometry Body Composition and Considerations Regarding Analysis and Repeatability of Measures. Journal of Clinical Densiometry: Assessment and Management of Muskoskeletal Health, 2013. 16(4): p. 520-536.

3 Pietrobelli, A., Formica, C., Wang, Z., Heymsfield, S.B. Dual-energy X-ray absorptiometry body composition model: review of physical concepts. American Journal of Physiology – Endocrinology and Metabolism, 1996. 271(6): E941-951.

  1. Tromp Medical BV (2015). Gebruikshandleiding Hologic Discovery. Castricum: Tromp Medical BV.
  2. Lohman, M., Tallroth, K., Kettunen, A.J., Marttinen, T.M. Reproducibility of dual-energy x-ray absorptiometry total and regional body composition measurements using different scanning positions and definitions of regions. Metabolism Clinical and Experimental, 2009. 58: p. 1663-1668.
  3. Stuurgroep Ondervoeding. Richtlijn Ondervoeding, augustus 2017. Geraadpleegd op 30 augustus 2017, van http://www.stuurgroepondervoeding.nl/wp-content/uploads/2017/08/Richtlijn-Ondervoeding-Stuurgroep-Ondervoeding-augustus-2017.pdf.
  4. Cruz-Jentoft, A.J., Baeyens, J.P., Bauer, J.M., Boirie, Y., Cederholm, T., Landi, F., Martin, F.C., Michel, J.P., Rolland, Y., Schneider, S.M., Topinková, E., Vandewoude, M., Zamboni, M. Sarcopenia: European consensus on definition and diagnosis: Report of the European Working Group on Sarcopenia in Older People. Age Ageing, 2010. 39(4): p. 412-423.
  5. Besluit bestralingsbescherming. (2001, 16 juli). Geraadpleegd op 5 december 2016, van http://wetten.overheid.nl/BWBR0012702.
  6. International Atomic Energy Agency. Radiation Protection of Patients. Geraadpleegd op 30 augustus 2017, van https://rpop.iaea.org/RPOP/RPoP/Content/InformationFor/HealthProfessionals/6_OtherClinicalSpecialities/DEXA/DXAprotectionpatients.htm#DEXA_FAQ06.
  7. Radboud ziekenhuis. (2016). Botdensiometrie: protocollen Nucleaire geneeskunde. Protocolnr: 014822. Nijmegen: Radboud ziekenhuis.